Historia parafii pw. św. Mikołaja w Witkowie

Parafia pw. św. Mikołaja w Witkowie została erygowana już w XIII w. przez Gryfitów (dynastia książąt pomorskich panująca na Pomorzu Zachodnim). Pierwsza udokumentowana wzmianka o parafii pochodzi z 1420 r.
Źródła pisane z 1363 i 1398 roku wymieniają Witkowo jako wieś szlachecką. Etymologiczna nazwa Witkowo pochodzi od imienia Witek, zdrobnienia od Witosław, które to imię pojawiło się już w 1136 r. w Bulli gnieźnieńskiej papieża Innocentego II. W tym okresie powstały inne miejscowości należące do parafii: Chłądowo (1352 r.), Strzyżewo (1362 r.), Małachowo (1397 r.), Malenin (1399 r.) i Mąkownica.
W 1794 r. parafia liczyła 340 katolików, w 1887 r. – 650, w 1921 r. – 500, w 2018 r. – 4000. Od 21 stycznia 1993 r. na terenie parafii znajduje się parafia personalna  – wojskowa, licząca ok. 5000 wiernych. Z dniem 26 lutego 2020 r. do Witkowa została przeniesiona z Gniezna siedziba parafii wojskowej pw. Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski, obejmująca wiernych Ordynariatu Polowego Garnizonu Powidz. W tym też roku podjęto decyzję o budowie w Witkowie kościoła garnizonowego.
W czasach zaboru pruskiego (1772-1918) ludność narodowości polskiej wiązała się z Kościołem katolickim, który był ostoją polskości. Zakładano polskie stowarzyszenia i towarzystwa skupiające inteligencję, właścicieli ziemskich i duchownych oraz koła rolnicze dla włościan. Pod koniec XIX i na początku wieku XX  w parafii działały następujące wspólnoty, towarzystwa i bractwa: Bractwo Wstrzemięźliwości, Konferencja św.Wincentego à Paulo, Straż św. Wojciecha, Towarzystwo Różańcowe i Pogrzebowe, Towarzystwo Matek Chrześcijańskich, Katolicki Związek Robotników Polskich (od 26 stycznia 1902 r.), Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej (od 1913 r.), Stowarzyszenie Młodzieży Polskiej (od 1934 r.), Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Żeńskiej (od 1934 r.), Katolickie Stowarzyszenie Kobiet, Katolickie Stowarzyszenie Mężów, Chór kościelny im. św. Mikołaja, Żywy Różaniec Dziewic, Apostolstwo Modlitwy, Żywy Różaniec Ojców, Towarzystwo Czytelni Ludowych, Kółko Włościanek, Koło Samopomocy Leczniczej, Arcybractwo Matek Chrześcijańskich, Trzeci Zakon św. Franciszka oraz Krucjata Eucharystyczna. Od 15 lipca 1920 r. działalność apostolsko-charytatywną na terenie parafii prowadzi Zgromadzenie Sióstr Służebniczek Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny (siostry prowadzą Niepubliczne Przedszkole – Ochronkę im. Dzieciątka Jezus). Większość tych grup z powodu wybuchu II wojny światowej przestała istnieć.
W latach 70. XX w. przy parafii powstawały grupy opozycyjne wobec istniejącego wówczas ustroju: duszpasterstwo starszych ministrantów, rolników i ludzi pracy. W witkowskiej „Solidarności” znaleźli się ludzie związani z tymi duszpasterstwami. Po roku 1989 zaczęły powstawać nowe grupy, wspólnoty i diakonie: Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży (1991), Koło Synodalne, Grupa charytatywna, Straż Honorowa NSPJ, Żywy Różaniec, Akcja Katolicka, Koło Przyjaciół Radia Maryja (2008), Rycerstwo Niepokalanej, Anonimowi Alkoholicy, Stowarzyszenie Wspierania Powołań Kapłańskich, Ruch Światło-Życie: oaza młodzieżowa i dziecięca (1987) oraz Domowy Kościół, Chór kościelny, schola, zespół muzyczny, Szkolne Ognisko Misyjne, Wspólnota Modlitewna „Wieczernik Niepokalanego Serca Maryi”, Parafialny Oddział Caritas, Apostolat modlitwy w intencji kapłanów „Margaretka”, Liturgiczna Służba Ołtarza, Nadzwyczajni Szafarze Komunii św., Grupa starszych lektorów i lektorek, Diakonia Piękna Domu Bożego, Diakonia kawiarenki parafialnej i plebanii oraz Rycerze Kolumba (2019). Od 1976 r. z Witkowa organizowana jest Piesza Pielgrzymka na Jasną Górę.
Od 1931 r. wydawana była parafialna gazetka: „Wiadomości Parafialne Parafii Witkowskiej”, reaktywowana w 1992 r., a następnie w 2019 r. jako „Parafialne Wiadomości Witkowskie”.
W parafii, poza codzienną Eucharystią, odprawiane są cykliczne nabożeństwa. W poniedziałek modlitwa do św. Mikołaja, w środę nowenna do Matki Bożej Nieustającej Pomocy, w piątek Koronka do Bożego Miłosierdzia, w sobotę Godzinki ku czci Matki Bożej,  a każdego 13. dnia miesiąca (od maja do października) Nabożeństwo fatimskie.
Adoracja Najświętszego Sakramentu: godzinna w pierwszy czwartek miesiąca (o 19.30 połączona ze spowiedzią), w pierwszą sobotę miesiąca (po rannej Mszy św.) i 25. dnia miesiąca (po rannej Mszy św.) oraz całodzienna w każdy pierwszy piątek miesiąca i 7 września.

Opracowano na podstawie:
P. Hausera (red.), „Dzieje Witkowa”, Poznań 2010,
Ł. Kamińska, „120-lecie BS Witkowo 1988-2008”, Poznań 2008,
Kroniki parafialne, Parafialna Kronika Ruchu Światło-Życie.

Kościół, cmentarz, zaplecze duszpasterskie

Kościół

Pierwotna świątynia była zbudowana z drewna, konsekrowana w 1517 r. Stary kościół posiadał trzy ołtarze: główny – Matki Bożej Częstochowskiej i boczne: św. Antoniego i św. Małgorzaty. W 1676 r. pobudowano nowy kościół drewniany: 2-częściową świątynię z wyodrębnionym prezbiterium i nawą główną. 1 IX 1823 r. wybuchł pożar, który strawił cały kościół, plebanię, organistówkę i zabudowania gospodarcze.
Murowany kościół w stylu klasycystycznym budowany był w latach 1836-38. Został poświęcony 7 X 1838 r. W latach 1855-65 został zbudowany nowy ołtarz główny w stylu neoklasycystycznym, konsekrowany 11 XI 1889 r. Pod koniec XIX w. dobudowano kruchtę i wieżę, której hełm jest stylizowany na hełmie bazyliki prymasowskiej w Gnieźnie. W latach 1906-07 dobudowano dwie kaplice: Matki Bożej i Serca Pana Jezusa. W kościele znajdują się także dwie zakrystie. W 1913 r. zostały zakupione dzwony: św. Wojciech, św. Kazimierz, św. Stanisław Kostka, Aniołowie Pańscy i sygnaturka św. Mikołaja. W wyposażeniu świątyni znajdują się dwa zabytkowe kielichy: późnogotycki z 1561 r. i barokowy z połowy XVII w. oraz późnobarokowa monstrancja z 1718 r. i szklana trumna z relikwiami św. Peregryna z XVIII w.
Podczas II wojny światowej kościół był zamknięty. W 1942 r. zabrano dzwony, a z podziemi kościelnych wyrzucono trumny ze szczątkami fundatorów kościoła. Kościół zamieniono na magazyn zbożowy. Po wojnie zniszczony kościół i wszystkie zabudowania kościelne wymagały generalnego remontu.
Obecna polichromia kościoła została wykonana w 1955 r. przez prof. Jerzego Hoppena, prof. Leonarda i Annę Torwirt z Torunia oraz Leonarda Januszkiewicza. Obrazy w nawie głównej i kaplicach zostały wypracowane techniką al fresco, natomiast malowidła na ścianach kaplic metodą agraffito. Obrazy: Matki Bożej Wniebowziętej w prezbiterium oraz św. Mikołaja w ołtarzu głównym malował prof. Leon Drapiewski z Poznania. Obraz Najświętszej Maryi Panny Niepokalanej wykonał prof. Hoppen, a malowidło Świętej Rodziny – prof. Kazimierz Kwiatkowski z Warszawy.
Od 1968 r. kościół jest systematycznie odnawiany, konserwowany i wyposażany. Wnętrze i prezbiterium dostosowano do wskazań dotyczących sprawowania liturgii II Soboru Watykańskiego. Założono m.in.: marmurową posadzkę, strop w nawie głównej uzyskał podbitkę, wykonano nowe ławki wykorzystując ze starych rzeźbione boki, odrestaurowano drzwi wejściowe, założono nowe nagłośnienie i oświetlenie prezbiterium, dach kościoła został pokryty blachą miedzianą. Odnowiono zakrystię, wyposażono ją w  nowe umeblowanie, zainstalowano nowe ekrany oraz system monitoringu i system transmisyjny. Kościół został wyposażony w iluminację zewnętrzną i tablice informacyjne.
W kruchcie południowej znajdują się dwie tablice pamiątkowe. Pierwsza upamiętnia Wiktorię Wiedeńską, druga – Ofiary tragedii smoleńskiej. Na wzgórzu świątynnym został postawiony pomnik św. Jana Pawła II (2 IV 2018 r.) oraz obelisk kamienny z tablicą pamiątkową poświęconą Prymasowi Tysiąclecia Stefanowi kard. Wyszyńskiemu  (23 VI 2020 r. – z inicjatywy Rycerzy Kolumba).

Cmentarz

Na teren cmentarza prowadzi pięć bram wejściowych. Łączna powierzchnia cmentarza, wynosząca 27.503 m², podzielona jest na kwatery: św. Maksymiliana I, św. Maksymiliana II, św. Mikołaja, św. Wojciecha, św. Antoniego, NMP, św. Józefa, św. Aniołów, św. Stanisława, św. Jana Pawła II i św. Faustyny. Na cmentarzu znajduje się kaplica o powierzchni 123.60 m², która została wybudowana w 1983 r. W 2019 r. zostało dobudowane zadaszenie przed wejściem, a w roku 2020 przeprowadzono generalny remont kaplicy, z nową aranżacją wnętrza obejmującą frontalną ścianę ołtarzową. Powiększono zakrystię, odnowiono pomieszczenia sanitarne i przystosowano je dla osób niepełnosprawnych. Wybudowano także boksy do segregowania śmieci.

Zaplecze duszpasterskie

Parafia, chcąc realizować swoje podstawowe cele duszpasterskie (głoszenie słowa Bożego, posługa sakramentalna oraz posługa miłości) obok kościoła potrzebuje odpowiednie zaplecze duszpasterskie.
W parafii na zaplecze duszpasterskie składają się następujące budynki: plebania o powierzchni 269,94 m² (w 1888 r. była na krótko także siedzibą Banku Ludowego oraz Czytelni Ludowych), biuro parafialne, pokój Poradnictwa Rodzinnego, sala duszpasterska nazywana kaplicą Dzieciątka Jezus o powierzchni 43 m² oraz Dom katolicki (nazwany kaplicą św. Wojciecha) o powierzchni 191,68 m². Do parafii należą także: Dom prefektowski wraz z Domem seniora o powierzchni 233,05 m² oraz dwa garaże o powierzchni 67,59 m².
Parafii, po rewindykacji, zwrócono ziemie rolne o powierzchni 59,4282 ha. Przy plebanii jest także działka ogrodowa o powierzchni 3.675 m².
W latach 2019-2020 przeprowadzono generalny remont części zaplecza duszpasterskiego wraz z wymianą mediów i umeblowania (dotyczy to plebanii, sali duszpasterskiej, biura parafialnego i pokoju Poradnictwa Rodzinnego).

Opracowano na podstawie:
P. Hausera (red.), „Dzieje Witkowa”, Poznań 2010,
Ł. Kamińska, „120-lecie BS Witkowo 1988-2008”, Poznań 2008,
Kroniki parafialne, Parafialna Kronika Ruchu Światło-Życie.

Pasterze parafii

Odpowiedzialnymi za wspólnotę parafialną, jak i za kościół, cmentarz i zaplecze duszpasterskie są duszpasterze. To oni zazwyczaj nadają rytm życia wspólnocie. Na przestrzeni lat, dzięki aktywności wielu duszpasterzy, parafia stanowiła nie tylko centrum życia religijnego katolików mieszkających w Witkowie, ale inspirowała również rozmaite formy aktywności społeczno-kulturalnej mieszkańców miasta.

Ks. dziekan Marcin Nożewnik, pasterz parafii w latach 1865–1904. Był współzałożycielem Banku Ludowego w Witkowie oraz aktywnym działaczem Towarzystwa Naukowej Pomocy w Gnieźnie.



Ks. radca Tadeusz Skarbek-Malczewski, dziekan dekanatu witkowskiego oraz dyrektor Banku Ludowego, funkcję proboszcza pełnił po I wojnie światowej, w pierwszych latach niepodległości (1904–1921). W okresie Powstania Wielkopolskiego był nieformalnym przywódcą i patronem działań niepodległościowych. Prowadził wykłady dla Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” (istniejącego od 1885 r.). Aktywnie uczestniczył w obronie nauki religii w języku polskim w 1906 r. W 1912 r. wybudował Dom katolicki, w 1917 r. założył drużynę harcerską – skautów im. Tadeusza Kościuszki, a w 1918 r. był członkiem trójosobowej delegacji witkowian na Polski Sejm Dzielnicowy w Poznaniu. W porozumieniu z przedstawicielami ludności polskiej, 29 grudnia 1918 r. ogłosił przejęcie władzy w powiecie przez Polaków oraz poparł ruch powstańczy w Wielkopolsce. W jego mieszkaniu odbywały się regularne narady działaczy polskich.

Ks. prał. Bronisław Kaźmierczak, wcześniejszy wikariusz przy kościele parafialnym we Wrześni oraz kapelan pomocniczy Wojska Polskiego (1919-21), posługę proboszcza parafii w Witkowie rozpoczął 1 lipca 1921 r. Jego niezwykła aktywność, zarówno na polu religijnym, jak i społecznym, wkrótce zaowocowała wzrostem zaufania ze strony parafian, czego dowodem były obchody 25. rocznicy święceń kapłańskich Proboszcza w lutym 1935 r. Mieszkańcy tłumnie uczestniczyli wówczas nie tylko w okolicznościowej Mszy św., ale również w uroczystej procesji i jubileuszowej akademii. Był redaktorem „Tygodnika Parafialnego”. Aresztowany przez Niemców w dniu 26 sierpnia 1940 r., był przetrzymywany w obozie przejściowym w Szczeglinie. Stamtąd 29 sierpnia 1940 r. został przetransportowany do obozu koncentracyjnego (KL Konzentrationslager) w Sachsenhausen (k. Berlina), gdzie 21 września 1940 r. umarł z wycieńczenia i głodu.

Ks. prał. Roman Fręśko pełnił funkcję proboszcza od 10 lutego 1945 r. (w niedzielę 21 stycznia 1945 r. Witkowo zostało wyzwolone). 1 maja 1945 r. został wybrany na opiekuna społecznego miasta. Zniszczony kościół i wszystkie zabudowania kościelne wymagały generalnego remontu. Na nowo trzeba było organizować życie religijne, które przez lata pozbawione było systematycznej pracy duszpasterskiej. W roku 1950 ks. Fręśko został dziekanem dekanatu witkowskiego. „Swoje obowiązki kapłańskie wypełniał z oddaniem i godną pochwały gorliwością, co zjednało mu wdzięczność i miłość parafian. Był dobrym organizatorem i gościnnym kapłanem”.

Ks. kan. Heliodor Jankiewicz pełnił funkcję proboszcza w latach 1968-2004, a w latach 1968-1997 pełnił również obowiązki dziekana. „Pokochał parafię od pierwszego dnia. Miał zmysł organizacyjny, co w krótkim czasie udowodnił licznymi, zawsze bardzo trafnymi inicjatywami. Niczym współczesny Eliasz, nie zrażał się ani zmęczeniem, ani trudnościami, ani nawet przewrotnymi ludźmi”. Podjął prace remontowe w kościele, na plebanii i cmentarzu.


Ks. mgr Stanisław Goc, proboszcz parafii w latach 2004–2019. Z jego inicjatywy postawiono przed świątynią pomnik św. Jana Pawła II.  To również on przyczynił się do nadania rondu oraz jednej z witkowskich ulic imienia św. Jana Pawła II. Ks. Goc zapoczątkował ruch pielgrzymkowy oraz kontynuował rewitalizację kościoła, cmentarza i budynków kościelnych.


Ks. kan. dr hab. Franciszek Jabłoński, po 21 latach pracy w Kurii Metropolitalnej w Gnieźnie, został posłany do parafii w dniu 20 czerwca 2019 r. Jako proboszcz podjął się realizacji nowej wizji parafii polegającej na współodpowiedzialności. Temu duszpasterstwu przyświecały hasła: „Ochrzczeni i posłani”, „Kościół naszym domem” i „Pokochać parafię”. Wraz z odnową parafii razem z parafianami kontynuował remonty kościoła, zaplecza duszpasterskiego i cmentarza.

Opracowano na podstawie:
P. Hausera (red.), „Dzieje Witkowa”, Poznań 2010,  
Ł. Kamińska, „120-lecie BS Witkowo 1988-2008”, Poznań 2008,
Kroniki parafialne, Parafialna Kronika Ruchu Światło-Życie,

Stan personalny

Proboszczowie (niektórzy):

  • ks. Strzeszek z Łagiewnik koło Kłecka (1403–?);
  • ks. Wincenty Kot z Dębna (1420–1439) – Arcybiskup gnieźnieński (1437-1448);
  • ks. Piotr Rulewicz (1766); ks. Jan Sznejnerth (1778);
  • ks. Paweł Krygier (1852-1865);
  • ks. radca Marcin Nożewnik (1865-1904);
  • ks. prał. Tadeusz Skarbek-Malczewski (1904-1920);
  • ks. prał. Bronisław Kaźmierczak (1921-1940);
  • ks. prał. Roman Fręśko (10 II 1945-1968);
  • ks. kan. Heliodor Jankiewicz (1968-2004);
  • ks. mgr Stanisław Goc (2004-2019);
  • ks. kan. dr hab. Franciszek Jabłoński (2019-).

Prefekci (niektórzy):

  • ks. Jan Filipiak (1912);
  • ks. Bolesław Jaśkowski (1915);
  • ks. Marian Drapikowski (1952);
  • ks. Franciszek Wieczorek (1953);
  • ks. Józef Szerment (1962-63);
  • ks. Zygmunt Kollet (1962);
  • ks. Jan Stręciwilk (1964);
  • ks. Kazimierz Kłosowski (1965);
  • ks. Bronisław Haniewicz  (1969-);
  • ks. Stanisław Pietrzak (1969);
  • ks. Albin Treider  (1972);
  • ks. Zdzisław Sawicki (1972-);
  • ks. Kazimierz Kucharski (1974-);
  • ks. Dzierla (1975);
  • ks. Tomasz Peta (1976-1980);
  • ks. Zenon Starszak (1971-78);
  • ks. Antoni Michalak (od 1978);
  • ks. Michał Stolarski (od 1980);
  • ks. Stanisław Jędrzejewski (do 1982);
  • ks. Jacek Grochal (do 1982);
  • ks. Marek Kotecki (1982-84);
  • ks. Andrzej Ostrowski (1982-86);
  • ks. Mieczysław Wacławski (1984-85);
  • ks. Witold Śliwiński (1985-86);
  • ks. Piotr Jakubowski (1986-92);
  • ks. Ryszard Pater (1986-87);
  • ks. Zbigniew Gadecki (1987-90);
  • ks. Krzysztof  Rutkowski (1990-91);
  • ks. Marek Massel (1991-);
  • ks. Sławomir Rydz (1992-93), ks. Waldemar Mazur (1993-99);
  • ks. Maciej Wawrzyniak (1995-98);
  • ks. Ryszard Szymkowiak (1998-2000);
  • ks. Damian Michalak (1999-);
  • ks. Mariusz Gębka (2000-02);
  • ks. Łukasz Idczak (2002-);
  • ks. Marek Pisarski (do 2004);
  • ks. Dariusz Kozłowski (2004-05);
  • ks. Krzysztof Urbaniak (2001-05);
  • ks. Marek Radowski (2005-07);
  • ks. Rafał Hordik (2005-07);
  • ks. Mirosław Kaczmarek (2007-09);
  • ks. Tomasz Kruszelnicki (2007-08);
  • ks. Cezary Sierakowski (2008-13);
  • ks. Jan Kniaź (rezydent 2010-);
  • ks. Łukasz Staniszewski (2009-12);
  • ks. Rafał Chareński (2012-16);
  • ks. Jacek Wichłacz (2016-19);
  • ks. Julian Wawrzyniak (2019-).

Katecheci:

  • Maria Kujawska;
  • Ewa Knothe;
  • Teresa Wasilewska;
  • Elżbieta Kasprzak;
  • Grażyna Zaryczna;
  • Mirosława Markiewicz;
  • Mariola Marciniak;
  • Wojciech Kędzierski;
  • Justyna Nowakowska.
    Posługę katechetów w parafii pełniły także siostry służebniczki oraz prefekci.
    W latach 1956-1957 nauczycielem religii był także kard. Józef Glemp.

Doradcy Życia Małżeńskiego i Rodzinnego:

  • Mariola Kujawska;
  • Genowefa Janicka;
  • Mariola Płóciennik;
  • Mariola Marciniak;
  • Grażyna Zaryczna.

Nadzwyczajni Szafarze Komunii świętej:

  • Paweł Dębiak;
  • Miron Rybacki;
  • Tomasz Jędrzejak.

Zakrystianie:

  • Jan Wyszyńsk;,
  • Józef Drela;
  • Wojciech Drela;
  • Bonifacy Mikołajczewski;
  • Henryk Piniarski;
  • Grzegorz Sip;
  • Tadeusz Kandefer; 
  • Mieczysław Kaźmierczak;
  • Rycerze Kolumba jako wolontariusze:
    • Kazimierz Kaczmarek,
    • Lesław Szczepek,
    • Bartłomiej Haławski
    • Roman Kujawski.

Organiści:

  • Franciszek Zdzuj;
  • Tadeusz Kandefer; 
  • Mieczysław Kaźmierczak.

Powołania:

Kapłani diecezjalni:

  • ks. prał. Adam Knast;
  • ks. prob. Józef Wędzikowski;
  • ks. prob. Bogdan Trzaskawka;
  • ks. kan. dziekan Mirosław Kędzierski;
  • ks. ppłk. prob. Henryk Kaczmarek;
  • ks. prob. Tomasz Kasprzak;
  • ks. dr Marcin Jankowski;
  • ks. mgr Marek Januchowski;
  • ks. mgr Maciej Łakomiak;
  • ks. mgr Przemysław Robaszkiewicz.

Kapłani zakonni:

  • ks. Tadeusz Jóżwiak, chrystusowiec;
  • ks. Zbigniew Stanek SAC, pallotyn;
  • kleryk Bartosz Zaryczny, chrystusowiec.

Siostry zakonne:

  • s. Joanna Gulcz, służebniczka;
  • s. Magdalena Podgórska, służebniczka;
  • s. Alexia Śliwińska, dominikanka;
  • s. dr Natalia Musidlak, siostra wspólnej pracy.

Wizytacje kanoniczne:

  • 20  V 1936 – bp Antoni Laubitz;
  • 2 IX 1952 – kard. Stefan Wyszyński;
  • 1 IX 1957 – bp Lucjan Bernacki;
  • 12 V 1969 – bp Jan Czerniak;
  • 17 V i 8 VI 1974  – bp Lucjan Bernacki;
  • 2 i 3 VI 1989 – bp Jan Nowak;
  • 28 VI 1999 – bp Stanisław Gądecki;
  • 28 IV 2005 – bp Bogdan Wojtuś;
  • 28 V 2010 – bp Wojciech Polak;
  • 7 V 2015 – bp Krzysztof Wętkowski;
  • 15 X 2020 – abp Wojciech Polak.